Skaner antyoksydantów – czy naprawdę działa? Co mierzy, czego nie mierzy i jak interpretować wynik

Skaner antyoksydantów brzmi jak urządzenie, które w kilkadziesiąt sekund potrafi powiedzieć, czy organizm jest dobrze odżywiony, czy mamy wystarczającą ilość witamin i czy jesteśmy dobrze chronieni przed stresem oksydacyjnym.

Takie skojarzenie jest jednak zbyt daleko idące.

Najważniejsze jest rozróżnienie dwóch zupełnie różnych pytań:

• czy można nieinwazyjnie zmierzyć karotenoidy obecne w skórze? – tak, istnieją do tego metody optyczne posiadające podstawy naukowe,
• czy taki pomiar pokazuje „poziom wszystkich antyoksydantów”, witamin, odporności albo ogólny stan zdrowia? – nie.

I właśnie pomiędzy tymi dwoma stwierdzeniami znajduje się praktycznie cały problem związany z określeniem „skaner antyoksydantów”.

Najważniejsze informacje

• Karotenoidy obecne w skórze można mierzyć nieinwazyjnie za pomocą odpowiednich metod spektroskopowych.
• Jedną z najlepiej opisanych metod jest rezonansowa spektroskopia Ramana – RRS.
• Badania wykazały dodatnią korelację między poziomem karotenoidów mierzonym w skórze a ich stężeniem w osoczu lub surowicy.
• Nie jest to jednak laboratoryjne oznaczenie stężenia wszystkich karotenoidów we krwi.
• Urządzenie tego typu nie mierzy wszystkich antyoksydantów w organizmie.
• Nie można na tej podstawie określić poziomu witaminy C, witaminy D, cynku, magnezu ani „odporności organizmu”.
• Wynik nie jest diagnozą choroby ani oceną ogólnego stanu zdrowia.
• Nie każdy aparat reklamowany jako „skaner antyoksydantów” musi wykorzystywać tę samą metodę lub posiadać taką samą walidację.

Chcesz częściej widzieć poradniki EKG24 w Google?

Dodaj EKG24 jako preferowane źródło, aby częściej widzieć nasze poradniki o sprzęcie medycznym w wynikach Google.

Dodaj EKG24 w Google

Co właściwie oznacza słowo „antyoksydant”?

Zacznijmy od podstaw.

Antyoksydanty, czyli przeciwutleniacze, nie są jedną konkretną substancją. Jest to szeroka grupa związków i mechanizmów uczestniczących w ochronie przed reakcjami utleniania.

Do substancji kojarzonych z działaniem antyoksydacyjnym należą między innymi:

• karotenoidy, np. beta-karoten, likopen, luteina czy zeaksantyna,
• witamina C,
• witamina E,
• liczne związki polifenolowe.

Organizm posiada ponadto własne układy enzymatyczne i nieenzymatyczne uczestniczące w kontroli reaktywnych form tlenu.

Już w tym miejscu widać pierwszy problem z określeniem „pomiar antyoksydantów”.

Jeżeli aparat mierzy określoną grupę karotenoidów w skórze, nie oznacza to automatycznie, że zmierzył wszystkie przeciwutleniacze obecne w organizmie.

Co naprawdę może mierzyć skaner antyoksydantów?

W części urządzeń wykorzystuje się zjawiska optyczne pozwalające oceniać karotenoidy zgromadzone w skórze.

To jest realny parametr biologiczny.

Karotenoidy są barwnikami występującymi naturalnie między innymi w warzywach i owocach. Po spożyciu część z nich jest wchłaniana, transportowana z krwią i odkładana w różnych tkankach, w tym w skórze.

Ich obecność można wykrywać metodami spektroskopowymi.

I tutaj dochodzimy do zasadniczej różnicy:

aparat nie „skanuje całego organizmu”. Oświetla niewielki fragment skóry i analizuje sposób, w jaki znajdujące się tam związki oddziałują ze światłem.

Jak działa taki pomiar? Wyjaśnienie bardzo prosto

Wyobraźmy sobie trzy przedmioty:

• czerwoną kartkę,
• zieloną kartkę,
• niebieską kartkę.

Widzimy różne kolory dlatego, że materiały w różny sposób oddziałują ze światłem.

W przypadku bardziej zaawansowanych metod spektroskopowych zamiast patrzeć tylko na kolor, urządzenie analizuje bardzo subtelne właściwości światła po jego kontakcie z badaną substancją.

Niektóre cząsteczki mają charakterystyczną „sygnaturę optyczną”.

Karotenoidy należą właśnie do związków, które można w ten sposób wykrywać.

Co to jest spektroskopia Ramana?

Jedną z metod stosowanych do nieinwazyjnej oceny karotenoidów skóry jest spektroskopia Ramana, a szczególnie rezonansowa spektroskopia Ramana, określana skrótem RRS.

Najprościej:

1. na niewielki fragment skóry kierowane jest światło o określonych właściwościach,
2. światło oddziałuje z cząsteczkami znajdującymi się w skórze,
3. bardzo niewielka część światła zmienia swoje właściwości,
4. urządzenie analizuje powstały sygnał,
5. charakterystyczne elementy widma pozwalają oszacować obecność karotenoidów.

Nie jest to więc „odczytywanie energii organizmu”, „częstotliwości narządów” ani rozpoznawanie chorób na podstawie nieokreślonego rezonansu.

Jest to konkretne zjawisko fizyczne wykorzystywane w chemii i spektroskopii.

Czy nauka potwierdza taki pomiar?

Tak – ale trzeba bardzo precyzyjnie powiedzieć, co zostało potwierdzone.

Nie potwierdzono, że kilkudziesięciosekundowy skan skóry określa „stan antyoksydacyjny całego organizmu”.

Badania pokazują natomiast, że pomiar karotenoidów skóry wykonany odpowiednią metodą spektroskopową koreluje ze stężeniem karotenoidów w osoczu lub surowicy.

W opublikowanej w czasopiśmie Nutrition Reviews metaanalizie połączono wyniki 15 badań obejmujących łącznie 1155 osób.

Średnia korelacja pomiędzy poziomem karotenoidów skóry zmierzonym rezonansową spektroskopią Ramana a karotenoidami we krwi wyniosła około r = 0,68.

To ważny wynik, ale trzeba go prawidłowo zrozumieć.

Co oznacza korelacja 0,68?

Nie oznacza:

„skaner daje dokładnie taki sam wynik jak badanie krwi”.

Oznacza raczej:

„osoby z większą ilością karotenoidów we krwi mają przeciętnie również wyższy poziom karotenoidów mierzony w skórze”.

To bardzo istotna różnica.

Gdybyśmy zważyli 100 osób i jednocześnie zmierzyli ich obwód pasa, wyniki również byłyby ze sobą związane. Nie znaczy to jednak, że pomiar pasa jest tym samym badaniem co ważenie.

Podobnie tutaj: skóra może być użytecznym biomarkerem, ale nie jest probówką z krwią.

Czy skaner antyoksydantów zastępuje badanie krwi?

Nie.

Jeżeli lekarz chce oznaczyć stężenie konkretnej substancji we krwi, odpowiednie badanie laboratoryjne pozostaje innym rodzajem pomiaru.

Metody chromatograficzne, takie jak HPLC, mogą pozwalać na ilościową analizę poszczególnych karotenoidów.

Skan skóry jest natomiast atrakcyjny między innymi dlatego, że:

• nie wymaga pobierania krwi,
• jest szybki,
• można go powtarzać,
• może być stosowany jako pośredni marker poziomu karotenoidów.

Nie należy jednak traktować obu badań jako identycznych.

Czy wynik mówi coś o diecie?

Może.

Karotenoidy są dostarczane z pożywieniem, dlatego poziom karotenoidów w skórze może być wykorzystywany w badaniach żywieniowych jako jeden z biomarkerów spożycia produktów bogatych w te związki, szczególnie warzyw i owoców.

Nie jest to jednak „wykrywacz zdrowej diety”.

Dwie osoby jedzące podobną ilość warzyw nie muszą otrzymać identycznego wyniku.

Na wynik biologiczny mogą wpływać między innymi różnice osobnicze, sposób żywienia w dłuższym okresie, suplementacja oraz inne czynniki związane ze stylem życia i metabolizmem.

Dlatego z pojedynczej liczby nie można odtworzyć jadłospisu badanego człowieka.

Czego taki skaner NIE mierzy?

To prawdopodobnie najważniejsza część całego artykułu.

Pomiar karotenoidów skóry nie jest automatycznie pomiarem:

• witaminy C,
• witaminy D,
• witaminy B12,
• kwasu foliowego,
• magnezu,
• cynku,
• żelaza,
• wapnia,
• glutationu,
• wszystkich polifenoli,
• „odporności”,
• „wieku biologicznego”,
• „zdrowia komórek”,
• ogólnego ryzyka chorób.

To, że karotenoidy należą do związków o właściwościach antyoksydacyjnych, nie pozwala nazwać ich pomiaru laboratoryjnym pomiarem wszystkich antyoksydantów organizmu.

Prosty przykład: prędkościomierz nie mierzy całego samochodu

Najłatwiej zobrazować to na przykładzie samochodu.

Prędkościomierz może bardzo dokładnie pokazać, że samochód jedzie 90 km/h.

Ale z tej jednej informacji nie dowiemy się:

• ile paliwa znajduje się w baku,
• jakie jest ciśnienie oleju,
• czy klocki hamulcowe są zużyte,
• jaka jest temperatura płynu chłodzącego,
• czy akumulator jest sprawny.

Prędkościomierz może więc działać perfekcyjnie, a jednocześnie nie dostarczać większości informacji o samochodzie.

Ze skanerem karotenoidów jest podobnie.

Może poprawnie mierzyć parametr, do którego został zaprojektowany. Problem zaczyna się wtedy, gdy z jednego parametru próbuje się wywnioskować stan całego organizmu.

Czy wysoki wynik oznacza, że jestem zdrowy?

Nie.

Osoba z wysokim poziomem karotenoidów skóry może jednocześnie mieć nadciśnienie, cukrzycę, niedobór żelaza, zaburzenia lipidowe, chorobę tarczycy albo inną chorobę niezwiązaną bezpośrednio z mierzonym parametrem.

Podobnie niski wynik nie oznacza automatycznie choroby.

Pomiar mówi o określonym biomarkerze. Nie stanowi kompletnego badania stanu zdrowia.

Czy niski wynik oznacza niedobór witamin?

Nie można takiego wniosku wyciągnąć.

Niski wynik dotyczący karotenoidów skóry nie jest równoważny laboratoryjnemu rozpoznaniu niedoboru witaminy D, witaminy C, witamin z grupy B ani składników mineralnych.

Do rozpoznawania określonych niedoborów stosuje się odpowiednie metody diagnostyczne dobrane do konkretnego parametru.

Czy wysoki wynik po suplementach udowadnia, że suplement „działa”?

Tu odpowiedź jest bardziej interesująca.

Jeżeli suplement zawiera karotenoidy, ich regularne przyjmowanie może zwiększać ich zawartość w organizmie, a zmiana może zostać odzwierciedlona także w pomiarze skóry.

To jednak potwierdza przede wszystkim zmianę mierzonego biomarkera.

Nie dowodzi automatycznie, że:

• poprawiła się odporność,
• zmniejszyło się ryzyko konkretnej choroby,
• organizm został „odmłodzony”,
• suplement jest potrzebny każdej osobie,
• wyższy wynik zawsze oznacza większą korzyść zdrowotną.

To kolejny przykład różnicy między zmianą parametru a udowodnionym efektem klinicznym.

Czy każdy „skaner antyoksydantów” działa tak samo?

Nie.

To bardzo ważne.

Określenie „skaner antyoksydantów” nie jest nazwą jednej, ściśle określonej technologii.

Na rynku mogą występować urządzenia wykorzystujące różne rozwiązania optyczne, między innymi:

• rezonansową spektroskopię Ramana,
• spektroskopię odbiciową,
• inne metody analizy światła odbitego od skóry.

Dlatego nie można przeczytać badania dotyczącego jednej metody i automatycznie uznać, że jego wyniki potwierdzają skuteczność każdego urządzenia sprzedawanego pod podobną nazwą.

Walidację trzeba odnosić do konkretnej technologii, sposobu pomiaru i przewidzianego zastosowania.

Jak sprawdzić, czy konkretny skaner ma sens?

Zamiast pytać sprzedawcę wyłącznie „czy urządzenie jest naukowe?”, warto zadać bardziej konkretne pytania:

1. Co dokładnie urządzenie mierzy?
2. Jakiej metody fizycznej używa?
3. Czy wynik był porównywany z uznaną metodą referencyjną?
4. Czy istnieją recenzowane publikacje naukowe?
5. Czy badania dotyczą tej samej technologii, która znajduje się w urządzeniu?
6. Czy wynik oznacza poziom karotenoidów, czy marketingowo przedstawiany jest jako „ogólny poziom antyoksydantów”?
7. Czy urządzeniu przypisuje się możliwości diagnostyczne, których nie oceniano w badaniach?

Te pytania są znacznie ważniejsze niż wygląd aparatu, kolorowy wykres czy profesjonalnie przygotowany raport.

Skaner antyoksydantów a biorezonans – czy to jest to samo?

Nie.

Nie należy wrzucać obu metod do jednego worka tylko dlatego, że badanie jest szybkie, bezbolesne i wykonywane za pomocą elektronicznego urządzenia.

W przypadku spektroskopowego pomiaru karotenoidów istnieje:

• konkretny związek chemiczny, który chcemy mierzyć,
• znane zjawisko fizyczne,
• mierzalny sygnał optyczny,
• możliwość porównania wyniku z laboratoryjnymi oznaczeniami karotenoidów,
• badania walidacyjne oraz metaanalizy.

W przypadku biorezonansu zasadniczy problem polega natomiast na przypisywaniu mierzonym sygnałom bardzo szerokich możliwości diagnostycznych, dla których nie wykazano porównywalnej wiarygodności.

Więcej o tej różnicy wyjaśniamy w artykule Biorezonans – czy działa? Fakty, mity i badania naukowe.

A co z marketingiem wielopoziomowym – MLM?

Wokół niektórych urządzeń do szybkiej oceny parametrów żywieniowych można spotkać sprzedaż produktów prowadzoną w modelu marketingu wielopoziomowego.

Sam ten fakt nie przesądza ani o wiarygodności, ani o niewiarygodności technologii pomiarowej.

MLM jest modelem sprzedaży. Pomiar spektroskopowy jest metodą fizyczną. Są to dwie odrębne kwestie.

Warto jednocześnie zwrócić uwagę na możliwy konflikt interesów, jeżeli ta sama osoba:

1. wykonuje pomiar,
2. interpretuje jego wynik,
3. a następnie sprzedaje produkt mający ten wynik poprawić.

Nie oznacza to automatycznie, że wynik został zmanipulowany albo że produkt jest nieskuteczny.

Oznacza natomiast, że interpretację wyniku warto oddzielić od procesu sprzedażowego.

Przykładowo:

Jeżeli wynik pokazuje stosunkowo niski poziom karotenoidów skóry, rozsądny wniosek brzmi:

„pomiar wskazuje na niższy poziom karotenoidów skóry”.

Znacznie dalej idący byłby natomiast wniosek:

„organizm ma niedobór antyoksydantów, dlatego koniecznie należy kupić konkretny zestaw suplementów”.

Drugi wniosek wymagałby znacznie szerszych dowodów.

Warto też pamiętać, że marketing wielopoziomowy nie jest tym samym co zakazany system promocyjny typu piramida. UOKiK wskazuje, że legalny MLM opiera się zasadniczo na sprzedaży produktów lub usług, natomiast w systemie typu piramida korzyści uzależnione są przede wszystkim od pozyskiwania kolejnych uczestników.

To w końcu działa czy nie działa?

Najuczciwsza odpowiedź brzmi:

Tak – nieinwazyjny pomiar karotenoidów w skórze za pomocą odpowiednio zwalidowanej metody spektroskopowej ma podstawy naukowe.

Ale jednocześnie:

Nie – taki pomiar nie jest kompletnym badaniem „antyoksydantów organizmu” i nie pozwala na podstawie jednej liczby ocenić ogólnego stanu zdrowia.

Dlaczego określenie „skaner antyoksydantów” może wprowadzać w błąd?

Nie musi być ono samo w sobie fałszywe, ale jest bardzo szerokie.

Jeżeli urządzenie ocenia przede wszystkim karotenoidy skóry, bardziej precyzyjnym określeniem byłoby:

„nieinwazyjny pomiar karotenoidów skóry”.

Słowo „antyoksydanty” może natomiast sugerować konsumentowi, że aparat mierzy cały układ ochrony antyoksydacyjnej organizmu.

Tego z samego pomiaru karotenoidów wywnioskować nie można.

Co warto zapamiętać?

• Nie każdy elektroniczny „skaner zdrowia” jest pseudonauką.
• Karotenoidy rzeczywiście można mierzyć w skórze metodami spektroskopowymi.
• Rezonansowa spektroskopia Ramana wykorzystuje dobrze opisane zjawisko fizyczne.
• Metaanaliza badań wykazała istotną dodatnią korelację pomiędzy karotenoidami skóry a ich stężeniem we krwi.
• Korelacja nie oznacza jednak, że skaner zastępuje badanie laboratoryjne.
• Pomiar karotenoidów nie jest pomiarem wszystkich antyoksydantów.
• Nie można na jego podstawie diagnozować niedoborów wszystkich witamin i minerałów.
• Nie można z jednej wartości ocenić ogólnego stanu zdrowia.
• Każde urządzenie należy oceniać według konkretnej zastosowanej technologii i jej walidacji.
• Model sprzedaży produktu i naukowa wiarygodność pomiaru to dwie różne kwestie.

FAQ – najczęstsze pytania o skanery antyoksydantów

Czy skaner antyoksydantów naprawdę działa?

Niektóre urządzenia wykorzystujące zwalidowane metody spektroskopowe rzeczywiście pozwalają nieinwazyjnie oceniać poziom karotenoidów w skórze. Nie oznacza to jednak pomiaru wszystkich antyoksydantów ani ogólnego stanu zdrowia.

Co mierzy skaner antyoksydantów?

W zależności od zastosowanej technologii może oceniać sygnał związany z karotenoidami obecnymi w skórze. Przed interpretacją wyniku należy sprawdzić, jaką dokładnie metodę wykorzystuje konkretne urządzenie.

Czy pomiar karotenoidów skóry jest naukowo potwierdzony?

Tak. Dla rezonansowej spektroskopii Ramana istnieją badania walidacyjne oraz metaanaliza pokazująca dodatnią korelację z poziomem karotenoidów w osoczu lub surowicy.

Czy skaner może wykryć niedobór witamin?

Pomiar karotenoidów skóry nie jest badaniem pozwalającym oznaczyć niedobór wszystkich witamin. Nie zastępuje odpowiednich badań laboratoryjnych.

Czy skaner mierzy witaminę C?

Pomiar karotenoidów metodą spektroskopową nie jest bezpośrednim pomiarem stężenia witaminy C.

Czy skaner mierzy witaminę D?

Nie. Poziomu witaminy D nie można określić na podstawie pomiaru karotenoidów skóry.

Czy wysoki wynik oznacza dobrą odporność?

Nie. Poziom karotenoidów jest określonym biomarkerem i nie jest bezpośrednim pomiarem sprawności układu odpornościowego.

Czy skaner może zastąpić badanie krwi?

Nie. Nieinwazyjny pomiar skóry i laboratoryjne oznaczenie określonego związku we krwi są różnymi metodami.

Czy skaner antyoksydantów jest tym samym co biorezonans?

Nie. Spektroskopowy pomiar karotenoidów wykorzystuje mierzalne właściwości optyczne konkretnych związków chemicznych i posiada badania walidacyjne. Nie należy utożsamiać go z biorezonansem.

Czy wynik można poprawić dietą?

Poziom karotenoidów jest związany między innymi z ich podażą w diecie. Badania wykorzystują pomiary skóry jako biomarker spożycia produktów bogatych w karotenoidy, ale wynik zależy od wielu czynników i nie stanowi prostego testu jakości całej diety.

Źródła i publikacje naukowe

1. Wawrzyniak A., Krotki M., Stoparczyk B. „Właściwości antyoksydacyjne owoców i warzyw”. Medycyna Rodzinna, 2011;14(1):19–23. Polska publikacja autorów związanych ze Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego omawiająca między innymi karotenoidy jako jedną z grup naturalnych związków o działaniu antyoksydacyjnym.
2. Jilcott Pitts S.B., Johnson N.S., Wu Q. i wsp. „A meta-analysis of studies examining associations between resonance Raman spectroscopy-assessed skin carotenoids and plasma carotenoids among adults and children”. Nutrition Reviews. 2022;80(2):230–241. DOI: 10.1093/nutrit/nuab016. Metaanaliza 15 badań i 1155 osób. Łączna korelacja pomiędzy karotenoidami skóry ocenianymi metodą RRS a karotenoidami osocza lub surowicy wyniosła r=0,68.
3. Udensi J., Loughman J., Loskutova E., Byrne H.J. „Raman Spectroscopy of Carotenoid Compounds for Clinical Applications – A Review”. Molecules. 2022;27(24):9017. DOI: 10.3390/molecules27249017. Przegląd dotyczący właściwości spektroskopowych karotenoidów, zastosowania spektroskopii Ramana w skórze, krwi i innych tkankach oraz ograniczeń tej metody.
4. Conrady C.D. i wsp. „Correlations Between Macular, Skin, and Serum Carotenoids”. Investigative Ophthalmology & Visual Science. 2017;58(9):3616–3627. DOI: 10.1167/iovs.17-21818. W badaniu wykazano między innymi dodatnią korelację pomiędzy karotenoidami skóry mierzonymi metodą RRS a karotenoidami w surowicy.
5. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Materiały dotyczące marketingu wielopoziomowego i systemów promocyjnych typu piramida. UOKiK wskazuje, że marketing wielopoziomowy jest co do zasady legalnym modelem sprzedaży; należy odróżniać go od systemu typu piramida, w którym korzyści zależą przede wszystkim od pozyskiwania nowych uczestników.

Uwaga: publikacje dotyczące spektroskopii potwierdzają możliwość pomiaru karotenoidów skóry określonymi metodami. Nie należy na tej podstawie automatycznie przypisywać takich samych właściwości każdemu urządzeniu reklamowanemu jako „skaner antyoksydantów”. Wiarygodność konkretnego aparatu należy oceniać na podstawie zastosowanej technologii, walidacji i deklarowanego zastosowania.

Artykuł ma charakter edukacyjny. Nie służy do rozpoznawania chorób, niedoborów ani podejmowania decyzji terapeutycznych i nie zastępuje konsultacji medycznej ani odpowiednio dobranych badań laboratoryjnych.